Acupunctuur en homeopathie zijn alleen placebo's, zegt de wetenschap. Maar toch blijken ze op de een of andere manier te werken, beter soms dan de traditionele therapie. In plaats van de alternatievelingen voor bedriegers uit te schelden, moet onze geneeskunde het placebo-effect ernstig nemen, meent Gilbert Roox.
WERKT acupunctuur echt? Jawel, maar het doet er niet toe waar je de patiënt precies prikt. Aldus het ophefmakende besluit van een grootschalig wetenschappelijk onderzoek besteld door de Duitse ziekenkassen dit najaar. De onderzoekers beperkten zich niet tot de gebruikelijke dubbelblindtest, ze namen hun patiënten ook een beetje in de maling. Eén groep pijn' style='color:#00896e;border-bottom:1px dotted #00896e;'>rugpijnlijders kreeg een standaardtherapie, de tweede werd volgens alle regels van de oude Chinese naaldenkunst behandeld en de derde groep moest het stellen met een fantasiebehandeling waarbij de naalden in verzonnen energiepunten werden geprikt. Resultaat: 47 procent van de acupunctuurpatiënten voelde zich beter tegen slechts 27 procent in de groep die conventionele therapie kreeg. Maar lukrake naaldenprikkerij werkte bijna net zo goed als het origineel: 42 procent van de patiënten meldde na vijftien behandelingen beduidend minder rugpijn.
Zelden maakte de uitkomst van een onderzoek zoveel mensen ongelukkig: de traditionele geneeskunde die alternatieve geneeswijzen als kwakzalverij afdoet, zowel als de gelovers in de weldaden van acupunctuur. Want klaarblijkelijk doet het er niet toe waar je de genezende naalden steekt. En zo staat meteen ook de hele leer van medianen en energiepunten als exotische hocus-pocus te kijk. Yin en Yang? Acupunctuur blijkt vooral te werken door suggestie. Haar heilzame werking is niet meer dan één groot placebo-effect.
Het ongelukkigst waren nog de opdrachtgevers van het onderzoek, de Duitse ziekenkassen. Want wat moeten zij met de resultaten aanvangen? Moeten ze acupunctuurbehandelingen terugbetalen als het toch maar om een placebo gaat? En, anderzijds, waarom verder betalen voor standaardtherapie die zoveel slechtere resultaten dan acupunctuur oplevert?
Het zit tussen de oren
Het debat tussen voor- en tegenstanders van alternatieve geneeswijzen woedt al tientallen jaren en voorlopig zit er nog geen millimeter vooruitgang in. Vorig weekeinde hadden we weer een opstootje. Op een congres in Brussel beweerden homeopaten zonder veel bewijs dat hun pilletjes in zeven van de tien gevallen werken. Onzin, reageerden wetenschappers meteen: homeopathische middelen zijn zo extreem verdund dat ze geen enkel werkzaam bestanddeel meer bevatten. En als patiënten zich toch beter voelen, kan dat alleen te wijten zijn aan het placebo-effect. Waarop de homeopaten boos opstoven, want wie placebo zegt, zegt ingebeelde kwalen. Niemand hoort graag dat zijn probleem tussen de oren zit.
Toch hoeft placebo ('ik hou de patiënt zoet') niet per se een stigmatiserende term te zijn. Eeuwenlang had de westerse geneeskunde weinig anders te bieden. Zieken die een aderlating ondergingen, voelden zich beter ondanks de praktijk of omdat ze werkte als een placebo. Ze geloofden in het heil van de kuur en in de autoriteit van hun dokter en dat geloof gaf hen hoop op genezing. Er waren uiteraard uitzonderingen: medicijnen zoals kinine voor malaria, de pijnbestrijder morfine en het pokkenvaccin werkten echt. Maar voor de rest had je anno 1860 alle geneesmiddelen in zee kunnen kieperen, schreef een criticus ,,en de mensheid was er beter van geworden, de arme vissen helaas veel slechter''.
De spectaculaire doorbraken van de geneeskunde in de tweede helft van de twintigste eeuw, met al haar nieuwe technieken en medicijnen, deed artsen het aloude placebo-effect vergeten. Geneesheren werden techneuten die alleen nog heil verwachten van technische ingrepen en dus zochten patiënten hun portie magie, hoop en troost elders - bij handopleggers, krakers en kruidendokters. Alternatieve geneeswijzen worden alsmaar populairder. Rondvragen leren dat meer dan de helft van de Vlamingen er ooit een beroep op deed.
Het is een beetje gemakkelijk dat succes af te doen als een modeverschijnsel. Placebo's zijn niet zomaar zoethoudertjes voor ontevreden patiënten en querulanten. Om te beginnen zit er veel meer placebo-effect in de traditionele geneeskunde dan artsen graag toegeven. Volgens Amerikaans onderzoek zou de populaire stemmingverbeteraar prozac voor 75 procent een placebo zijn. ,,prozac werkt vooral door de verwachting van beterschap, niet door veranderingen in de chemie van het brein'', aldus een rapport.
Wetenschappers zien het beroemde suikerpilletje als een bullshit-detector. In dubbelblindtests moeten nieuwe geneesmiddelen beter scoren dan placebo's om als werkzaam te worden erkend. Maar meer dan eens scoren placebo's in de vergelijking zo goed dat je niet om de conclusie heen kan: het placebo-effect is zelf een krachtig medicijn. Als het om pijn, depressie of maagzweren gaat, blijken placebo's zelfs bij vijftig tot zestig procent van de patiënten te werken.
Er bestaat zelfs chirurgie met placebo's. De Amerikaanse chirurg J. Bruce Moseley voerde in 1994 een gedenkwaardig incident uit. Tien patiënten met artritis in de knie kregen te horen dat ze geopereerd zouden worden, maar bij de helft ging de operatie uiteindelijk niet door. Ze kregen wel anesthesie en om de illusie volledig te maken, sneed Moseley hen met een scalpel in de knie. Zes maanden later bleken de placebo's even tevreden over hun knie als de patiënten die echt geopereerd waren.
Alleen al de idee van een operatie maakt blijkbaar dat mensen zich beter voelen. Dat is de psychologische theorie van het placebo-effect: genezing begint tussen de oren. Geloof en hoop hebben een heilzame invloed op ons neurochemisch systeem. Een tweede theorie gaat uit van conditionering. Als we ons ziek voelen, gaan we ons ook als zieken gedragen, wat het gevoel van ziekte nog versterkt. Omgekeerd leidt de verwachting van beterschap tot minder ziektegedrag. In plaats van de hele dag in bed te liggen, staan we op en voelen ons meteen beter.
Geloof, Hoop en Liefde
Maar het placebo-effect gaat verder dan alleen maar het kopje, blijkt uit verschillende experimenten. Zo verdwijnen wratten als je er waterverf op smeert en tegelijk de patiënt ervan overtuigt dat het om een wondermedicijn gaat. De bronchiën van astmapatiënten worden wijder als ze een inhalator met een placebo gebruiken. En een behandeling met ultrasound blijkt een even efficiënte pijnstiller na het trekken van een wijsheidstand als de machine niet werkt, terwijl tandarts en patiënt van het tegendeel overtuigd zijn. In al deze experimenten gaat het overduidelijk om meer dan een puur psychologisch probleem.
De jongste jaren maakt nog een derde theorie opgang: het placebo-effect zou een reactie zijn op de therapeutische situatie, eerder dan op de therapie zelf. depressieve patiënten die op de wachtlijst bij de psychotherapeut staan, voelen zich beduidend slechter dan patiënten die in therapie zijn en een placebo krijgen. Wie in therapie is, krijgt aandacht, zorg en affectie. Je lot in de handen van een specialist leggen, zorgt voor vermindering van onzekerheid en stress. Zelfs als de behandeling zelf niets voorstelt, voelt de zieke zich al meteen beter. En op den duur word hij ook beter. Door de afname van stresshormonen stijgt de productie van endorfine in het lichaam, enzovoort.
Deze theorie biedt een verklaring waarom alternatieve geneeswijzen zoals homeopathie en acupunctuur goed scoren bij heel wat patiënten, ook al bieden ze wetenschappelijk gezien geen enkel resultaat. Het gaat om het roemruchte trio Geloof, Hoop en Liefde. Wie een homeopaat bezoekt, krijgt er doorgaans gratis gesprekstherapie bij. Homeopaten trekken veel meer tijd uit voor hun patiënten dan huisartsen, ze praten ook meer. Ze staren zich niet blind op ziekte en remedie, hebben meer oog voor het algemene welbevinden van de patiënt. En dat werkt genezend. Niet het beruchte 'geheugen van water', dat slechts een poëtisch verzinsel is.
Een leugentje om bestwil
Hoe het placebo-effect juist werkt, is ook vandaag nog niet helemaal duidelijk. Toch zou de traditionele geneeskunde er goed aan doen het verschijnsel ernstiger te nemen. Jazeker, placebo's zijn 'leugens', maar het zijn leugens die ons kunnen helpen. Allicht helpt een beter begrip om een brug te slaan over de afgrond die vandaag gaapt tussen de hightech geneeskunde met al haar koude efficiëntie en de 'warme hand' van de alternatieve therapie die maar al te vaak naar kwakzalverij riekt.
Evidence-based geneeskunde mag niet blind maken voor de nood van de patiënt aan betrokkenheid en hoop. Geneeskunde is meer dan voorschrijfgedrag of een kille kansberekening aan de vooravond van een operatie. Een bemoedigend praatje, een nutteloos fysiek onderzoek dat de patiënt het gevoel geeft dat zijn klachten ernstig genomen worden: het kan wonderen doen. Placebo's genezen ons niet, maar ze kunnen wel zorgen dat we ons minder ziek voelen. En dat is al een wereld van verschil.
Zelden maakte de uitkomst van een onderzoek zoveel mensen ongelukkig: de traditionele geneeskunde die alternatieve geneeswijzen als kwakzalverij afdoet, zowel als de gelovers in de weldaden van acupunctuur. Want klaarblijkelijk doet het er niet toe waar je de genezende naalden steekt. En zo staat meteen ook de hele leer van medianen en energiepunten als exotische hocus-pocus te kijk. Yin en Yang? Acupunctuur blijkt vooral te werken door suggestie. Haar heilzame werking is niet meer dan één groot placebo-effect.
Het ongelukkigst waren nog de opdrachtgevers van het onderzoek, de Duitse ziekenkassen. Want wat moeten zij met de resultaten aanvangen? Moeten ze acupunctuurbehandelingen terugbetalen als het toch maar om een placebo gaat? En, anderzijds, waarom verder betalen voor standaardtherapie die zoveel slechtere resultaten dan acupunctuur oplevert?
Het zit tussen de oren
Het debat tussen voor- en tegenstanders van alternatieve geneeswijzen woedt al tientallen jaren en voorlopig zit er nog geen millimeter vooruitgang in. Vorig weekeinde hadden we weer een opstootje. Op een congres in Brussel beweerden homeopaten zonder veel bewijs dat hun pilletjes in zeven van de tien gevallen werken. Onzin, reageerden wetenschappers meteen: homeopathische middelen zijn zo extreem verdund dat ze geen enkel werkzaam bestanddeel meer bevatten. En als patiënten zich toch beter voelen, kan dat alleen te wijten zijn aan het placebo-effect. Waarop de homeopaten boos opstoven, want wie placebo zegt, zegt ingebeelde kwalen. Niemand hoort graag dat zijn probleem tussen de oren zit.
Toch hoeft placebo ('ik hou de patiënt zoet') niet per se een stigmatiserende term te zijn. Eeuwenlang had de westerse geneeskunde weinig anders te bieden. Zieken die een aderlating ondergingen, voelden zich beter ondanks de praktijk of omdat ze werkte als een placebo. Ze geloofden in het heil van de kuur en in de autoriteit van hun dokter en dat geloof gaf hen hoop op genezing. Er waren uiteraard uitzonderingen: medicijnen zoals kinine voor malaria, de pijnbestrijder morfine en het pokkenvaccin werkten echt. Maar voor de rest had je anno 1860 alle geneesmiddelen in zee kunnen kieperen, schreef een criticus ,,en de mensheid was er beter van geworden, de arme vissen helaas veel slechter''.
De spectaculaire doorbraken van de geneeskunde in de tweede helft van de twintigste eeuw, met al haar nieuwe technieken en medicijnen, deed artsen het aloude placebo-effect vergeten. Geneesheren werden techneuten die alleen nog heil verwachten van technische ingrepen en dus zochten patiënten hun portie magie, hoop en troost elders - bij handopleggers, krakers en kruidendokters. Alternatieve geneeswijzen worden alsmaar populairder. Rondvragen leren dat meer dan de helft van de Vlamingen er ooit een beroep op deed.
Het is een beetje gemakkelijk dat succes af te doen als een modeverschijnsel. Placebo's zijn niet zomaar zoethoudertjes voor ontevreden patiënten en querulanten. Om te beginnen zit er veel meer placebo-effect in de traditionele geneeskunde dan artsen graag toegeven. Volgens Amerikaans onderzoek zou de populaire stemmingverbeteraar prozac voor 75 procent een placebo zijn. ,,prozac werkt vooral door de verwachting van beterschap, niet door veranderingen in de chemie van het brein'', aldus een rapport.
Wetenschappers zien het beroemde suikerpilletje als een bullshit-detector. In dubbelblindtests moeten nieuwe geneesmiddelen beter scoren dan placebo's om als werkzaam te worden erkend. Maar meer dan eens scoren placebo's in de vergelijking zo goed dat je niet om de conclusie heen kan: het placebo-effect is zelf een krachtig medicijn. Als het om pijn, depressie of maagzweren gaat, blijken placebo's zelfs bij vijftig tot zestig procent van de patiënten te werken.
Er bestaat zelfs chirurgie met placebo's. De Amerikaanse chirurg J. Bruce Moseley voerde in 1994 een gedenkwaardig incident uit. Tien patiënten met artritis in de knie kregen te horen dat ze geopereerd zouden worden, maar bij de helft ging de operatie uiteindelijk niet door. Ze kregen wel anesthesie en om de illusie volledig te maken, sneed Moseley hen met een scalpel in de knie. Zes maanden later bleken de placebo's even tevreden over hun knie als de patiënten die echt geopereerd waren.
Alleen al de idee van een operatie maakt blijkbaar dat mensen zich beter voelen. Dat is de psychologische theorie van het placebo-effect: genezing begint tussen de oren. Geloof en hoop hebben een heilzame invloed op ons neurochemisch systeem. Een tweede theorie gaat uit van conditionering. Als we ons ziek voelen, gaan we ons ook als zieken gedragen, wat het gevoel van ziekte nog versterkt. Omgekeerd leidt de verwachting van beterschap tot minder ziektegedrag. In plaats van de hele dag in bed te liggen, staan we op en voelen ons meteen beter.
Geloof, Hoop en Liefde
Maar het placebo-effect gaat verder dan alleen maar het kopje, blijkt uit verschillende experimenten. Zo verdwijnen wratten als je er waterverf op smeert en tegelijk de patiënt ervan overtuigt dat het om een wondermedicijn gaat. De bronchiën van astmapatiënten worden wijder als ze een inhalator met een placebo gebruiken. En een behandeling met ultrasound blijkt een even efficiënte pijnstiller na het trekken van een wijsheidstand als de machine niet werkt, terwijl tandarts en patiënt van het tegendeel overtuigd zijn. In al deze experimenten gaat het overduidelijk om meer dan een puur psychologisch probleem.
De jongste jaren maakt nog een derde theorie opgang: het placebo-effect zou een reactie zijn op de therapeutische situatie, eerder dan op de therapie zelf. depressieve patiënten die op de wachtlijst bij de psychotherapeut staan, voelen zich beduidend slechter dan patiënten die in therapie zijn en een placebo krijgen. Wie in therapie is, krijgt aandacht, zorg en affectie. Je lot in de handen van een specialist leggen, zorgt voor vermindering van onzekerheid en stress. Zelfs als de behandeling zelf niets voorstelt, voelt de zieke zich al meteen beter. En op den duur word hij ook beter. Door de afname van stresshormonen stijgt de productie van endorfine in het lichaam, enzovoort.
Deze theorie biedt een verklaring waarom alternatieve geneeswijzen zoals homeopathie en acupunctuur goed scoren bij heel wat patiënten, ook al bieden ze wetenschappelijk gezien geen enkel resultaat. Het gaat om het roemruchte trio Geloof, Hoop en Liefde. Wie een homeopaat bezoekt, krijgt er doorgaans gratis gesprekstherapie bij. Homeopaten trekken veel meer tijd uit voor hun patiënten dan huisartsen, ze praten ook meer. Ze staren zich niet blind op ziekte en remedie, hebben meer oog voor het algemene welbevinden van de patiënt. En dat werkt genezend. Niet het beruchte 'geheugen van water', dat slechts een poëtisch verzinsel is.
Een leugentje om bestwil
Hoe het placebo-effect juist werkt, is ook vandaag nog niet helemaal duidelijk. Toch zou de traditionele geneeskunde er goed aan doen het verschijnsel ernstiger te nemen. Jazeker, placebo's zijn 'leugens', maar het zijn leugens die ons kunnen helpen. Allicht helpt een beter begrip om een brug te slaan over de afgrond die vandaag gaapt tussen de hightech geneeskunde met al haar koude efficiëntie en de 'warme hand' van de alternatieve therapie die maar al te vaak naar kwakzalverij riekt.
Evidence-based geneeskunde mag niet blind maken voor de nood van de patiënt aan betrokkenheid en hoop. Geneeskunde is meer dan voorschrijfgedrag of een kille kansberekening aan de vooravond van een operatie. Een bemoedigend praatje, een nutteloos fysiek onderzoek dat de patiënt het gevoel geeft dat zijn klachten ernstig genomen worden: het kan wonderen doen. Placebo's genezen ons niet, maar ze kunnen wel zorgen dat we ons minder ziek voelen. En dat is al een wereld van verschil.
